اقمنابها يوما و يوما و ثالثا * و يوما له يوم الترّحل خامس « 1 » [ تخت جمشيد ] ( 3 ) : ابتدا بايد دانست كه تخت جمشيد در جوار كوهى است كه در سمت شرقى مرودشت واقع است و دامنهء آن كوه ، منبسط و پهن است و به مقدارى كه محيط بر عرصه گاه تخت جمشيد است ، تركيب نيمدايره است و اهالى آنجا ، آن كوه را « كوه رحمت » مىنامند . وضع عرصه گاه تخت جمشيد كه بناى عمارات بر روى آن است : وضع آن را درست تشريح مىنمايم به جهت دريافت اشخاصى كه نديده‌اند : [ عرصه گاه تخت جمشيد ] ( 4 ) : محجوب نماند كه به مقدار 290 ذرع دور از آن كوه ، سدّه كشيده‌اند به ارتفاع 10 ذرع ، تقريبا ؛ و در طرف يمين و يسار هم سدّه بسته‌اند ؛ ارتفاع سدّهء دو طرف نيز ، 10 ذرع است ؛ ولى آن سدّه‌ها رو به كوه كه مىرود ، ارتفاعش كم مىشود كه به يك ذرع و كمتر مىرسد و جهتش معلوم است كه آن به واسطهء سرازيرى و سربالايى زمين و دامان كوه است و سنگهاى ديواره سدّه ، خيلى بزرگ است ؛ بعضى 2 ذرع عرض و طول دارند ؛ بعضى بيشتر ، بعضى كمتر ، مختلفا . بالجمله ، پس از كشيدن آن سدّه‌ها ، پشت آنها را تا برسد به دامنهء كوه ، از خاك و سنگ انباشته‌اند و چون صفّهء آن را [ 134 f ] مسطّح نموده‌اند ، بلى ، بعض از قطعات آن عرصه بلندتر و بعضى پست‌تر است و همهء آن اراضى به يك ميزان نيست ؛ مثلا عمارتهايى كه در آن عرصه بنياد نهاده‌اند ، بعضى در بلندى واقع شده ، بعضى در پستى ؛ و سببش اين است كه هر كجا بلندى است ، قطعه كوهى بوده ؛ به جهت سختى آن ، مجبورا تن در داده ، بر روى همان ، عمارت ساخته‌اند . چون اين مطالب دانسته شد ، مىگوييم كه آن سدّه‌ها و ديوارها كه از سه 3 جانب كشيده شده ، مساوى و به يك ميزان نيستند ؛ بعض جاها مورّب « 2 » بعض جاها مدرّج ، « 3 » بعض جاها فى الجمله ، بلندتر ، بعض جاها كوتاهتر ، به تفاوت است ؛ چنانچه از نقشهء آتيه معلوم خواهد شد .

--> ( 1 ) . يعنى اقامت كرديم در آن سرا و ايوان ، يك روز و يك روز ديگر و سيّم روز و روزى كه مر آن روز را روز كوچ كردن روز پنجم بود ؛ بعبارة اخرى ، يعنى سه 3 روز و چهار روز ديگر كه مجموع 7 روز مىشود و اگر روز ترحلّ را هم حساب نمايند ، هشت روز مىشود . اين شعر از ابى نواس است . ( 2 ) . به صيغهء مفعول به معنى محرّف و كج است كه ضدّ راست باشد . ( 3 ) . به تشديد حرف سيّم ، به صيغهء مفعول ؛ به اصطلاح اهل هيئت و هندسه ، جسم پايه به پايه و درجه به درجه را گويند .